ΤΟ ΑΓΙΟ ΦΩΣ ΚΑΙ Η ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΤΩΝ “ΘΑΥΜΑΤΩΝ”
CULTURE & SCIENCENEWS
Όταν η τελετουργία παρουσιάζεται ως υπερφυσικό γεγονός
Η πρόσφατη δικαστική εξέλιξη γύρω από το Άγιο Φως δεν αφορά μόνο μια τελετή στα Ιεροσόλυμα. Αφορά κάτι πολύ ευρύτερο: τον τρόπο με τον οποίο θρησκευτικές τελετουργίες, σύμβολα και ανθρώπινες πρακτικές συχνά παρουσιάζονται ως υπερφυσικά γεγονότα.
Σύμφωνα με δημοσιεύματα, η απόφαση 2611/2026 του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αθηνών, η οποία αναφέρεται πλέον ως τελεσίδικη, έκρινε ότι η αφή του Αγίου Φωτός «αποδεικνύεται ότι είναι αποτέλεσμα ανθρώπινης παρέμβασης». Η υπόθεση συνδέεται με τη δημοσιογραφική έρευνα του Δημήτρη Αλικάκου και με αγωγή για συκοφαντική δυσφήμηση, ενώ, όπως μεταδόθηκε, δεν ασκήθηκε έφεση εντός της νόμιμης προθεσμίας.
Το ζήτημα, όμως, δεν είναι απλώς νομικό. Είναι κοινωνικό, θεσμικό και βαθιά πολιτικό.
Η Δικαιοσύνη δεν δικάζει την πίστη
Ας ξεκαθαρίσουμε κάτι από την αρχή: η Δικαιοσύνη δεν δικάζει την πίστη. Δεν αποφασίζει αν κάποιος έχει δικαίωμα να πιστεύει, να προσεύχεται ή να συγκινείται μπροστά σε ένα θρησκευτικό σύμβολο.
Αυτό είναι προσωπικό δικαίωμα και πρέπει να προστατεύεται.
Εκείνο όμως που μπορεί να ελεγχθεί είναι ο ισχυρισμός ότι ένα γεγονός είναι θαυματουργό, υπερφυσικό ή ανεξήγητο, ενώ στην πραγματικότητα προκύπτει από ανθρώπινη πράξη. Άλλο η εσωτερική πίστη ενός ανθρώπου και άλλο η δημόσια παρουσίαση μιας τελετουργίας ως αντικειμενικού θαύματος.
Το πρώτο ανήκει στη συνείδηση. Το δεύτερο ανήκει στη δημόσια σφαίρα και, άρα, μπορεί να ερευνηθεί και να κριθεί.
Πίστη, σύμβολο ή κατασκευασμένο θαύμα;
Το Άγιο Φως θα μπορούσε να είναι απλώς ένα θρησκευτικό έθιμο. Μια συμβολική φλόγα της Ανάστασης. Ένα τελετουργικό με ιστορική και συναισθηματική σημασία για εκατομμύρια πιστούς.
Αν παρουσιαζόταν έτσι, δεν θα υπήρχε κανένα σοβαρό ζήτημα.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν ένα τελετουργικό παρουσιάζεται ως υπερφυσικό γεγονός. Όταν μια ανθρώπινη πράξη ντύνεται με τον μανδύα του θαύματος. Όταν η αμφισβήτηση αντιμετωπίζεται περίπου ως ασέβεια και όχι ως αυτονόητο δικαίωμα μιας ελεύθερης κοινωνίας.
Διότι πολλά από όσα αποκαλούνται «θαύματα» δεν είναι τίποτε περισσότερο από τελετουργίες: ανθρώπινες πράξεις, φορτισμένες με παράδοση, συμβολισμό, σκηνοθεσία και συναίσθημα.
Το πρόβλημα δεν είναι η τελετουργία. Το πρόβλημα είναι η παραπλάνηση που μπορεί να χτιστεί γύρω από αυτήν.
Η εξουσία πίσω από το “θαύμα”
Τα «θαύματα» δεν λειτουργούν μόνο ως πνευματικά αφηγήματα. Πολύ συχνά λειτουργούν και ως μηχανισμοί εξουσίας.
Δημιουργούν δέος. Ενισχύουν το κύρος των ιερατείων. Καλλιεργούν την ιδέα ότι ο άνθρωπος δεν πρέπει να ρωτά, αλλά να αποδέχεται. Ότι υπάρχουν πεδία στα οποία η λογική, η έρευνα και η απόδειξη δεν έχουν θέση.
Και εκεί ακριβώς αρχίζει το πρόβλημα για μια δημοκρατική κοινωνία.
Όταν η πίστη ζητά σεβασμό, αυτό είναι απολύτως θεμιτό. Όταν όμως απαιτεί ασυλία από την κριτική, τότε παύει να είναι απλώς πίστη και γίνεται εξουσία.
Ο ρόλος του κράτους
Στην Ελλάδα, το Άγιο Φως δεν αντιμετωπίστηκε ποτέ μόνο ως ένα θρησκευτικό έθιμο. Υποδεχόταν με τιμές, μεταφερόταν με ειδική φροντίδα και παρουσιαζόταν σχεδόν ως εθνικό γεγονός.
Αυτό αλλάζει την κλίμακα του ζητήματος.
Όταν ένα θρησκευτικό τελετουργικό αποκτά κρατική προβολή, τότε δεν αφορά μόνο τους πιστούς. Αφορά όλους τους πολίτες. Αφορά τη σχέση κράτους και Εκκλησίας. Αφορά τη δημόσια αλήθεια. Αφορά το αν η Πολιτεία οφείλει να κρατά θεσμική απόσταση από θρησκευτικούς ισχυρισμούς που δεν μπορούν να αποδειχθούν.
Σε ένα σύγχρονο κράτος δικαίου, η Πολιτεία οφείλει να σέβεται τη θρησκευτική ελευθερία. Ακριβώς γι’ αυτό, όμως, δεν πρέπει να ταυτίζεται με καμία θρησκευτική αφήγηση.
Δεν είναι επίθεση στους πιστούς
Η κριτική στα κατασκευασμένα ή διογκωμένα «θαύματα» δεν είναι επίθεση στον απλό πιστό.
Ο άνθρωπος που ανάβει τη λαμπάδα του, που συγκινείται, που προσεύχεται ή που βιώνει το Άγιο Φως ως σύμβολο ελπίδας, έχει κάθε δικαίωμα να το κάνει. Κανείς δεν μπορεί και δεν πρέπει να του αφαιρέσει αυτή την προσωπική εμπειρία.
Άλλο όμως η προσωπική πίστη και άλλο η θεσμική παρουσίαση μιας τελετουργίας ως υπερφυσικού γεγονότος.
Η πρώτη είναι δικαίωμα. Η δεύτερη είναι δημόσιος ισχυρισμός. Και οι δημόσιοι ισχυρισμοί ελέγχονται.
Η αμφισβήτηση δεν είναι "βλασφημία"
Η υπόθεση του Αγίου Φωτός έχει αξία γιατί σπάει μια σιωπή. Δείχνει ότι ακόμη και γύρω από τα πιο φορτισμένα θρησκευτικά σύμβολα μπορεί να υπάρξει έρευνα, απόδειξη και δικαστική κρίση.
Η ερώτηση «τι πραγματικά συμβαίνει;» δεν είναι βλασφημία. Είναι η βάση κάθε ελεύθερης κοινωνίας.
Η δημοσιογραφική έρευνα δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως προσβολή όταν αγγίζει ισχυρά θρησκευτικά σύμβολα. Αντιθέτως, τότε είναι που γίνεται ακόμη πιο αναγκαία.
Διότι όσο πιο ισχυρό είναι ένα σύμβολο, τόσο μεγαλύτερη είναι η ανάγκη να μη χρησιμοποιείται για χειραγώγηση.
Η κοινωνία πρέπει να ενηλικιωθεί
Κάποια στιγμή πρέπει να μπορούμε να πούμε τα πράγματα με το όνομά τους.
Δεν είναι προσβολή της θρησκείας να λέμε ότι ένα τελετουργικό είναι τελετουργικό. Δεν είναι μίσος κατά των πιστών να ζητάμε διαφάνεια. Δεν είναι επίθεση στην παράδοση να ξεχωρίζουμε το σύμβολο από τον ισχυρισμό περί θαύματος.
Αν μια θρησκευτική παράδοση έχει πραγματική πνευματική αξία, δεν χρειάζεται κατασκευασμένα θαύματα για να σταθεί. Δεν χρειάζεται θεσμική σκηνοθεσία. Δεν χρειάζεται κρατική υποστήριξη για να πείσει.
Η αλήθεια δεν απειλεί την ελεύθερη πίστη. Απειλεί μόνο την πίστη που χρησιμοποιείται ως εργαλείο εξουσίας.
Το πραγματικό διακύβευμα
Το Άγιο Φως μπορεί να παραμείνει για πολλούς ανθρώπους ένα σύμβολο ελπίδας, Ανάστασης και πνευματικής συνέχειας. Αυτό κανένα δικαστήριο δεν μπορεί να το αφαιρέσει.
Εκείνο όμως που πρέπει να τελειώσει είναι η θεσμική υποκρισία.
Να λέγεται καθαρά τι είναι πίστη, τι είναι σύμβολο, τι είναι τελετουργία και τι είναι αποδεδειγμένο γεγονός. Γιατί όταν όλα αυτά μπερδεύονται σκόπιμα, η πίστη παύει να είναι ελεύθερη πνευματική επιλογή και μετατρέπεται σε μηχανισμό επιβολής.
Και σε μια δημοκρατική κοινωνία, κανένα ιερατείο, καμία παράδοση και κανένα «θαύμα» δεν πρέπει να βρίσκεται υπεράνω της αλήθειας και της κριτικής σκέψης.
Κάθε άρθρο είναι μια ιδέα που αξίζει να ακουστεί.
Εδώ, οι λέξεις βρίσκουν τον σωστό τους χώρο
Πρόσθεσε μας στο inbox σου!
Κάνε εγγραφή στο Newletter μας & ενημερώσου για εμάς
Ενημερωθείτε για την πολιτική προσωπικών δεδομενων.