Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΣΕ ΑΛΛΑΓΗ ΠΟΡΕΙΑΣ: ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ ΣΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΚΡΑΤΗ
Γράφει η Μπαζιώτη Ιωάννα Μαρία
CULTURE & SCIENCE
Η δημοκρατία αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα πολιτεύματα στην ιστορία της ανθρωπότητας, καθώς θέτει στο επίκεντρο τον πολίτη και τη συμμετοχή του στη λήψη των πολιτικών αποφάσεων. Η έννοια της δημοκρατίας γεννήθηκε στην Αρχαία Αθήνα τον 5ο αιώνα π.Χ. Επικρατεί η αντίληψη ότι η αρχαία δημοκρατία αποτελεί μια ιστορική μορφή άμεσης δημοκρατίας, αφού το πλήθος ασκεί εξουσία διά του Δήμου, άμεσα, χωρίς τη μεσολάβηση αντιπροσώπων ή Αρχών. Η αντίληψη αυτή δεν επιβεβαιώνεται ούτε από την ιστορική έρευνα ούτε από την πολιτική γραμματεία της εποχής. Στη σύγχρονη πραγματικότητα, δεν νοείται άμεση δημοκρατία. Η εξουσία ανήκει μεν στον λαό, ο οποίος αποτελεί την πηγή της πολιτικής νομιμοποίησης, όμως η άσκησή της πραγματοποιείται έμμεσα, μέσω αντιπροσώπων που εκλέγονται από τους πολίτες κάθε τέσσερα χρόνια.
Αυτή είναι και η βασικότερη διαφορά μεταξύ της δημοκρατίας της Αρχαίας Αθήνας και της σύγχρονης, όπως τη γνωρίζουμε και τη βιώνουμε σήμερα. Και δεν είναι η μοναδική. Μελετώντας το σύστημα και τον τρόπο οργάνωσης των δύο, γίνεται αντιληπτό ότι προκύπτουν πολυάριθμες διαφορές. Στην αρχαία δημοκρατία υπήρχαν και λειτουργούσαν πολλές δημόσιες αρχές, οι οποίες ήταν αιρετές και ασκούσαν κυβερνητικά ή διοικητικά καθήκοντα, όπως η Βουλή των Πεντακοσίων, ο Άρειος Πάγος, η Ηλιαία ή άλλα δικαστήρια, οι Πρυτάνεις και άλλες.
Τη Βουλή των Πεντακοσίων αποτελούσαν πεντακόσιοι πολίτες-βουλευτές, πενήντα από κάθε φυλή της Αθήνας. Μία από τις μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη ήταν να χωρίσει την Αθήνα σε δέκα φυλές, αντί των τεσσάρων που ίσχυαν μέχρι τότε. Οι πολίτες δεν ήταν κοινοβουλευτικοί αντιπρόσωποι με τη σύγχρονη έννοια του όρου. Η κύρια αποστολή τους ήταν να καθοδηγούν και να επιβλέπουν την Εκκλησία του Δήμου και να εκδίδουν «προβουλεύματα», χωρίς τα οποία οι αποφάσεις της Εκκλησίας ήταν παράνομες. Σε αυτήν την περίπτωση, οποιοσδήποτε μπορούσε να ασκήσει τη «γραφή παρανόμων», ένα είδος δημόσιας αγωγής. Μία εξίσου σημαντική αρμοδιότητα της Βουλής ήταν η «δοκιμασία», δηλαδή ο διεξοδικός έλεγχος των νεοδιορισμένων αξιωματούχων, προκειμένου να αποφασιστεί η καταλληλόλητά τους για το αξίωμα. Άξιο αναφοράς είναι το γεγονός ότι στην Αρχαία Αθήνα οι βουλευτές κληρώνονταν και δεν εκλέγονταν, όπως σήμερα.
Η Εκκλησία του Δήμου υπήρξε το δημοκρατικότερο όργανο της αθηναϊκής πολιτείας. Όμως, οι προϋποθέσεις που απαιτούνταν για τη συμμετοχή σε αυτήν, παρόλο που έδιναν την εντύπωση ότι επέτρεπαν μια ευρύτερη λαϊκή συμμετοχή, στην ουσία απέκλειαν ένα σημαντικό τμήμα του πληθυσμού, ιδίως μετά τον νόμο του Περικλή, το 451 π.Χ., με τον οποίο ορίστηκε ότι πολίτες μπορούσαν να είναι μόνο όσοι γεννήθηκαν από μητέρα και πατέρα Αθηναίους («ἐξ ἀμφοῖν γονέοιν»), ενώ προηγουμένως αρκούσε, για να θεωρηθεί κάποιος πολίτης, να ήταν έστω μόνο ο πατέρας του Αθηναίος. Εννοείται πως οι γυναίκες και οι δούλοι δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα. Αδιαμφισβήτητα, σήμερα δεν νοείται ο θεσμός της δουλείας και οι πολίτες, ανεξαρτήτως φύλου και άλλων προσδιορισμών, απολαμβάνουν τα ίδια δικαιώματα χωρίς περιορισμούς.
Η Ηλιαία ήταν το κυριότερο δικαστήριο του αρχαίου αθηναϊκού κράτους. Επρόκειτο για δικαστήριο ενόρκων, μέλη του οποίου μπορούσαν να γίνουν όλοι οι γνήσιοι Αθηναίοι πολίτες άνω των 30 ετών, έπειτα από κλήρωση. Η συμμετοχή κάποιου στην Ηλιαία δεν προϋπέθετε κάποια ιδιαίτερη μόρφωση.
Έχοντας αναλύσει τα τρία πιο βασικά όργανα της Αρχαίας Αθήνας, εύκολα προκύπτουν κάποιες εμφανείς διαφορές με το σημερινό σύστημα δημοκρατίας. Πρώτον, σήμερα δεν νοείται κλήρωση βουλευτών και δικαστών, αλλά εκλογή. Το άρθρο 51 του Συντάγματός μας ορίζει ότι οι βουλευτές αντιπροσωπεύουν το Έθνος, άρα γίνεται ρητή αναφορά στο αντιπροσωπευτικό σύστημα και, δεύτερον, η εκλογή είναι άμεση, καθολική και μυστική. Ακόμη, «οι δικαστικοί λειτουργοί διορίζονται με προεδρικό διάταγμα, σύμφωνα με νόμο που ορίζει τα προσόντα και τη διαδικασία της επιλογής τους, και είναι ισόβιοι», όπως ορίζεται στο άρθρο 88 παρ. 1.
Παράλληλα, εν γένει στην Αρχαία Αθήνα ο όρος «Σύνταγμα» ήταν άγνωστος. Δεν υπήρχε γραπτό Σύνταγμα για να καθοδηγεί τις διαβουλεύσεις. Ο νόμος τότε θεωρούνταν απλώς κανόνες που γράφονταν και εφαρμόζονταν από τους ίδιους τους ενόρκους. Σήμερα, το Σύνταγμα είναι ο θεμελιώδης νόμος της Πολιτείας, που ορίζει, από τη μία, πώς συγκροτείται και πώς ασκείται η κρατική εξουσία και, από την άλλη, ποια είναι τα σπουδαιότερα δικαιώματα που οι πολίτες μπορούν να ασκήσουν έναντι πάντων.
Στην αρχαία αθηναϊκή δημοκρατία δεν υπήρχαν πολιτικά κόμματα. Εύλογα υποθέτει κανείς πως οι πολιτικοί της εποχής έκαναν τις απαραίτητες «ζυμώσεις» και προετοίμαζαν το έδαφος, ώστε οι προτάσεις τους να αποκτήσουν την απαραίτητη στήριξη. Όμως, τα δεδομένα που έχουμε στη διάθεσή μας δεν παραπέμπουν με ασφάλεια σε ομαδικές προτάσεις ή, έστω, σε προτάσεις που εκπροσωπούσαν ρητά συγκεκριμένες ομάδες. Η απουσία οργανωμένης ομαδικής υποστήριξης ενός πολιτικού και κοινωνικού ζητήματος είναι μια βασική διαφορά ανάμεσα στην πολιτική οργάνωση της αρχαίας δημοκρατίας και στη σημερινή. Αυτή η διαφορά εντοπίζεται στο άρθρο 29 παρ. 1 του Συντάγματος: «Έλληνες πολίτες που έχουν το εκλογικό δικαίωμα μπορούν ελεύθερα να ιδρύουν και να συμμετέχουν σε πολιτικά κόμματα, που η οργάνωση και η δράση τους οφείλει να εξυπηρετεί την ελεύθερη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος».
Η δημοκρατία του 5ου αιώνα ήταν μια δημοκρατία χωρίς δικηγόρους και στα αρχαία δικαστήρια δεν προήδρευαν εκπαιδευμένοι δικαστές. Οι πρόεδροι των δικαστηρίων ήταν ερασιτέχνες, άρα δεν ήταν υποχρεωμένοι να γνωρίζουν τη νομοθεσία. Μιλώντας για το σήμερα, η απονομή της δικαιοσύνης αποτελεί αρμοδιότητα ανεξάρτητων δικαστηρίων και ασκείται από επαγγελματίες δικαστικούς λειτουργούς, οι οποίοι διαθέτουν ειδική νομική εκπαίδευση και έχουν περάσει από θεσμοθετημένες διαδικασίες επιλογής και διορισμού. Οι δικαστές οφείλουν να γνωρίζουν και να εφαρμόζουν τη νομοθεσία, ενώ απολαμβάνουν λειτουργική και προσωπική ανεξαρτησία κατά την άσκηση των καθηκόντων τους. Παράλληλα, οι πολίτες έχουν το δικαίωμα να εκπροσωπούνται από δικηγόρους, οι οποίοι παρέχουν νομική υποστήριξη και υπεράσπιση στα δικαστήρια. Τέλος, ενώ στην αθηναϊκή δημοκρατία οι αποφάσεις των λαϊκών δικαστηρίων λαμβάνονταν από σώματα πολιτών και δεν υπήρχε σύστημα ιεραρχίας δικαστηρίων και ελέγχου μέσω εφέσεων, σήμερα η δικαιοσύνη λειτουργεί μέσα σε ένα οργανωμένο δικαστικό σύστημα, με αυστηρούς δικονομικούς κανόνες και τη δυνατότητα χρήσης ενδίκων μέσων και βοηθημάτων.
Παρά τις διαφορές τους, και τα δύο μοντέλα μοιράζονται μια κοινή αρχή: ότι η εξουσία πηγάζει από τους πολίτες. Η σύγχρονη αντιπροσωπευτική δημοκρατία δεν αποτελεί απλώς μια απομάκρυνση από το αθηναϊκό πρότυπο, αλλά μια προσαρμογή της δημοκρατικής ιδέας στις ανάγκες των σύνθετων κοινωνιών του σήμερα. Η πρόκληση για κάθε δημοκρατικό πολίτευμα είναι να διασφαλίσει την ενεργή συμμετοχή των πολιτών και την προστασία της ελευθερίας και της ισότητας.
Μπαζιώτη Ιωάννα Μαρία, πρωτοετής φοιτήτρια Νομικής ΕΚΠΑ
ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ / ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
♦ ΑΝΤΩΝΗΣ ΜΑΝΙΤΑΚΗΣ. Retrieved July 16, 2026, from:
https://www.constitutionalism.gr/wp-content/uploads/2014/07/2014_Manitakis_Syntagmatiko_%CE%A4%CE%BF%CE%BC%CE%BF%CF%82%CE%99%CE%99_arhaia-dimokratia.pdf
♦ Ηλιαία. Wikipedia.org, Wikimedia Foundation, Inc.
https://el.wikipedia.org/wiki/%ce%97%ce%bb%ce%b9%ce%b1%ce%af%ce%b1
♦ Angeliki Kosmopoulou. (2015, October 2). Πολιτικά κόμματα και «Think Tanks» στην αρχαία Αθήνα. Academia.edu.
https://www.academia.edu/16405340/%ce%a0%ce%bf%ce%bb%ce%b9%cf%84%ce%b9%ce%ba%ce%ac_%ce%ba%cf%8c%ce%bc%ce%bc%ce%b1%cf%84%ce%b1_%ce%ba%ce%b1%ce%b9_think_tanks_%cf%83%cf%84%ce%b7%ce%bd_%ce%b1%cf%81%cf%87%ce%b1%ce%af%ce%b1_%ce%91%ce%b8%ce%ae%ce%bd%ce%b1
♦ Hellenicparliament.gr.
https://www.hellenicparliament.gr/Vouli-ton-Ellinon/To-Politevma/Syntagma/
ΒΙΒΛΙΑ
♦ Keane, J. (2022). Σύντομη ιστορία της δημοκρατίας.
♦ ARNALDO, B. (2010). Αρχαίο Ελληνικό Δίκαιο.
Κάθε άρθρο είναι μια ιδέα που αξίζει να ακουστεί.
Εδώ, οι λέξεις βρίσκουν τον σωστό τους χώρο
Πρόσθεσε μας στο inbox σου!
Κάνε εγγραφή στο Newletter μας & ενημερώσου για εμάς
Ενημερωθείτε για την πολιτική προσωπικών δεδομενων.