24 ΙΟΥΛΙΟΥ 1974: Η ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ
Γράφει η Μπαζιώτη Ιωάννα Μαρία
CULTURE & SCIENCE
Πάνω από μισό αιώνα μετά —για την ακρίβεια, 52 χρόνια μετά— η Μεταπολίτευση του 1974 δεν αποτελεί απλώς μια ομαλή μεταβίβαση της εξουσίας από τους στρατιωτικούς στους πολιτικούς. Συνιστά το θεμέλιο της μακρότερης ειρηνικής και σταθερής περιόδου κοινοβουλευτικού βίου που γνώρισε η Ελλάδα.
Από τη νομιμοποίηση του ΚΚΕ και το δημοψήφισμα για τη μορφή του πολιτεύματος μέχρι την ψήφιση του Συντάγματος του 1975, η χώρα δεν επέστρεψε απλώς στο προδικτατορικό καθεστώς, αλλά ανασυντάχθηκε θεσμικά και πολιτικά. Το άρθρο αυτό εξετάζει το χρονικό της αποκατάστασης της Δημοκρατίας, τις συνθήκες που οδήγησαν στην πτώση της Χούντας και τις θεσμικές τομές που καθόρισαν την πορεία της Ελλάδας προς τον εκδημοκρατισμό.
ΑΠΟ ΤΑ ΙΟΥΛΙΑΝΑ ΣΤΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ
Τι είχε προηγηθεί; Τα χρόνια πριν από την Αποκατάσταση χαρακτηρίζονταν από έντονη πολιτική και κοινοβουλευτική αστάθεια. Τα «Ιουλιανά» του 1965 ανέδειξαν τη βαθιά κρίση που επικρατούσε στη μετεμφυλιακή ελληνική κοινωνία, αλλά και την ανάγκη των πολιτών για ουσιαστικότερο εκδημοκρατισμό της πολιτικής και κοινωνικής ζωής.
Η κρίση εκείνη απέδειξε ότι, όταν οι ελευθερίες, τα δικαιώματα και η ίδια η δημοκρατική λειτουργία περιστέλλονται, η πολιτική ομαλότητα υπονομεύεται. Από το 1965 και μετά, τίποτα δεν παρέμεινε ίδιο. Βαθιές ανακατατάξεις και διασπάσεις συγκλόνισαν ολόκληρο το πολιτικό φάσμα, από τη Δεξιά έως την Αριστερά.
Στις 21 Απριλίου 1967, μια ομάδα επίορκων αξιωματικών του στρατού, με επικεφαλής τον Γεώργιο Παπαδόπουλο, τον Στυλιανό Παττακό και τον Νικόλαο Μακαρέζο, κατέλαβε την εξουσία με τα όπλα, επικαλούμενη τον υποτιθέμενο «κομμουνιστικό κίνδυνο».
Το αποτέλεσμα ήταν η εγκαθίδρυση ενός αυταρχικού καθεστώτος φόβου, λογοκρισίας, διώξεων, συλλήψεων, εξοριών και βασανιστηρίων. Διανοούμενοι, πολιτικοί, φοιτητές και πολίτες που αντιδρούσαν στο καθεστώς των Συνταγματαρχών βρέθηκαν αντιμέτωποι με τον κρατικό αυταρχισμό και την καταστολή.
Η εξέγερση του Πολυτεχνείου και η βίαιη καταστολή της, τον Νοέμβριο του 1973, αποδυνάμωσαν ακόμη περισσότερο το καθεστώς. Λίγες ημέρες αργότερα, ο σκληροπυρηνικός διοικητής της Ελληνικής Στρατιωτικής Αστυνομίας, Δημήτριος Ιωαννίδης, ανέτρεψε τον Παπαδόπουλο με ένα νέο εσωτερικό πραξικόπημα, οδηγώντας τη χώρα σε μια ακόμη πιο αυταρχική φάση της δικτατορίας.
Η ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΤΡΑΓΩΔΙΑ ΚΑΙ Η ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗ ΤΗΣ ΧΟΥΝΤΑΣ
Η εθνικιστική πολιτική της Χούντας του Ιωαννίδη ήταν εκείνη που τελικά επέφερε το θανάσιμο πλήγμα στο δικτατορικό καθεστώς. Στις 15 Ιουλίου 1974, η χούντα των Αθηνών οργάνωσε στρατιωτικό πραξικόπημα στην Κύπρο με στόχο την ανατροπή του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου.
Η εγκληματική αυτή ενέργεια χρησιμοποιήθηκε από την Τουρκία ως αφορμή για την εισβολή στην Κύπρο, η οποία ξεκίνησε πέντε ημέρες αργότερα, στις 20 Ιουλίου 1974, σκορπίζοντας τον θάνατο και την καταστροφή και προκαλώντας μία από τις μεγαλύτερες εθνικές τραγωδίες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.
Μέσα στο χάος της επιστράτευσης που κηρύχθηκε στην Ελλάδα και υπό το ασήκωτο βάρος της κυπριακής τραγωδίας, αποκαλύφθηκε η πλήρης ανικανότητα της δικτατορίας να διαχειριστεί την κρίση που η ίδια είχε προκαλέσει. Η αποτυχημένη επιστράτευση, η αδυναμία στρατιωτικής αντίδρασης και η διεθνής απομόνωση της χώρας οδήγησαν στη ραγδαία κατάρρευση του καθεστώτος.
Το πρωί της 23ης Ιουλίου, η στρατιωτική ηγεσία αναγκάστηκε να καλέσει πολιτικούς εκπροσώπους και να αποδεχθεί την παράδοση της διακυβέρνησης της χώρας σε πολιτική κυβέρνηση.
Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ
Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής επέστρεψε στην Αθήνα περίπου στις 2 το πρωί της 24ης Ιουλίου 1974, με το προεδρικό αεροσκάφος που του παραχώρησε ο τότε πρόεδρος της Γαλλίας, Βαλερί Ζισκάρ ντ’ Εσταίν.
Στο αεροδρόμιο του Ελληνικού και στους γύρω δρόμους τον υποδέχθηκαν χιλιάδες πολίτες, οι οποίοι πανηγύριζαν για την πτώση της δικτατορίας. Λίγες ώρες αργότερα, περίπου στις 4:15 τα ξημερώματα, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής ορκίστηκε πρωθυπουργός στο Προεδρικό Μέγαρο και ανέλαβε τον σχηματισμό της Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας.
Η νέα κυβέρνηση ανέλαβε την εξαιρετικά δύσκολη διαδικασία της δημοκρατικής αποκατάστασης, σε μια περίοδο κατά την οποία η τουρκική εισβολή στην Κύπρο βρισκόταν ακόμη σε εξέλιξη και ο κίνδυνος μιας ευρύτερης ελληνοτουρκικής σύγκρουσης ήταν ορατός.
Το απόγευμα της 24ης Ιουλίου, λίγες ώρες μετά την ορκωμοσία του πρώτου κλιμακίου της κυβέρνησης, ανακοινώθηκε η άμεση απελευθέρωση των εγκλείστων στο στρατόπεδο εκτόπισης της Γυάρου, το οποίο καταργήθηκε, καθώς και όλων των πολιτικών κρατουμένων από τις φυλακές.
Παράλληλα, χορηγήθηκε αμνηστία για τα πολιτικά αδικήματα, αποδόθηκε και πάλι η ελληνική ιθαγένεια σε όσους είχε αφαιρεθεί από τη δικτατορία και ακυρώθηκαν οι αποφάσεις αφαίρεσης ή στέρησης διαβατηρίων και απαγόρευσης εξόδου από τη χώρα.
Η 24η Ιουλίου καθιερώθηκε έκτοτε ως ημέρα εορτασμού της Αποκατάστασης της Δημοκρατίας, συμβολίζοντας την επιστροφή στη συνταγματική νομιμότητα και στον σεβασμό των πολιτικών ελευθεριών.
ΟΙ ΘΕΣΜΙΚΕΣ ΤΟΜΕΣ ΤΗΣ ΜΕΤΑΠΟΛΙΤΕΥΣΗΣ
Μέσα σε λίγους μήνες, ο ελληνικός λαός, έπειτα από επτά χρόνια στέρησης δικαιωμάτων και ελευθεριών, κατάφερε να γυρίσει οριστικά σελίδα, μετατρέποντας το τραύμα της δικτατορίας σε μια νέα αρχή γεμάτη ελπίδα και αξιοπρέπεια.
Η επιστροφή στη δημοκρατική ομαλότητα δεν ήταν απλώς μια πολιτική αλλαγή, αλλά μια βαθιά ανάσα για μια ολόκληρη κοινωνία που είχε μάθει να ζει με τον φόβο, τη λογοκρισία και την καταστολή.
Σημαντική καμπή στη σύγχρονη ιστορία της Ελλάδας αποτέλεσε η δημοσίευση, στις 23 Σεπτεμβρίου 1974, νομοθετικού διατάγματος για την ελεύθερη σύσταση και επαναλειτουργία των πολιτικών κομμάτων. Παράλληλα, καταργήθηκε ο Αναγκαστικός Νόμος 509 του 1947, βάσει του οποίου το ΚΚΕ είχε τεθεί εκτός νόμου.
Η νομιμοποίηση του ΚΚΕ κατέδειξε την απόφαση του Κωνσταντίνου Καραμανλή, αλλά και ευρύτερα του πολιτικού κόσμου, να πραγματοποιηθεί μια βαθιά πολιτική αλλαγή που θα συνέβαλλε στην επούλωση των τραυμάτων του Εμφυλίου Πολέμου και της επταετούς δικτατορίας.
Ακολούθησαν οι πρώτες ελεύθερες κοινοβουλευτικές εκλογές στις 17 Νοεμβρίου 1974, ακριβώς έναν χρόνο μετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Νικήτρια αναδείχθηκε η Νέα Δημοκρατία του Κωνσταντίνου Καραμανλή, η οποία συγκέντρωσε το 54,37% των ψήφων και εξέλεξε 220 βουλευτές.
Το αποτέλεσμα διαμόρφωσε μια ισχυρή κυβέρνηση με αδιαμφισβήτητη λαϊκή εντολή, ενώ επέτρεψε την ελεύθερη καταγραφή της απήχησης όλων των πολιτικών δυνάμεων της χώρας. Από τις εκλογές προέκυψε η Ε΄ Αναθεωρητική Βουλή, η οποία ανέλαβε την κατάρτιση και ψήφιση του νέου Συντάγματος.
Μετά τις εκλογές, ο ελληνικός λαός κλήθηκε να αποφασίσει για τη μορφή του πολιτεύματος και την τύχη της μοναρχίας. Το δημοψήφισμα της 8ης Δεκεμβρίου 1974 διεξήχθη ελεύθερα και αδιάβλητα, επιλύοντας οριστικά ένα πολιτειακό ζήτημα που ταλάνιζε την Ελλάδα επί δεκαετίες και είχε επανειλημμένα προκαλέσει βαθιές διαιρέσεις.
Υπέρ της αβασίλευτης δημοκρατίας τάχθηκε το 69,18% του εκλογικού σώματος. Η μοναρχία, η οποία είχε ήδη αποδυναμωθεί πολιτικά εξαιτίας και του εξωθεσμικού ρόλου που είχε διαδραματίσει κατά την προδικτατορική περίοδο, έπαψε οριστικά να αποτελεί παράγοντα της ελληνικής πολιτικής ζωής.
Η διαδικασία θεσμικής αποκατάστασης ολοκληρώθηκε με την ψήφιση του Συντάγματος του 1975 από την Ε΄ Αναθεωρητική Βουλή. Το νέο Σύνταγμα κατοχύρωσε την προεδρευόμενη κοινοβουλευτική δημοκρατία, τη λαϊκή κυριαρχία και ένα ευρύ πλαίσιο ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων.
Η ΠΑΡΑΚΑΤΑΘΗΚΗ ΤΗΣ 24ΗΣ ΙΟΥΛΙΟΥ
Το πραγματικό μήνυμα της 24ης Ιουλίου 1974 υπερβαίνει τους πανηγυρισμούς στους δρόμους και τις ιστορικές φωτογραφίες της εποχής. Αποτελεί μια διαρκή υπενθύμιση ότι η δημοκρατία δεν είναι μια δεδομένη κατάσταση, αλλά ένα καθημερινό και συλλογικό καθήκον.
Εκείνη την ημέρα, ο ελληνικός λαός απέδειξε ότι, ακόμη και έπειτα από επτά χρόνια πνευματικού και πολιτικού «γύψου», τα αντανακλαστικά της ελευθερίας παρέμεναν ζωντανά. Η Ελλάδα, βαθιά πληγωμένη από την τουρκική εισβολή στην Κύπρο και από τα πάθη του παρελθόντος, επέλεξε τον δρόμο της δημοκρατικής ομαλότητας, της πολιτικής συνεννόησης και της θεσμικής ανασυγκρότησης.
Η 24η Ιουλίου μάς θυμίζει ότι οι μεγάλες εθνικές υπερβάσεις καθίστανται δυνατές όταν περιορίζεται ο διχασμός και προτάσσεται το κοινό καλό. Αποτελεί το διαχρονικό συμβόλαιο της σύγχρονης Ελλάδας με την ελευθερία και έναν φάρο που υπενθυμίζει, ακόμη και σήμερα, την ανάγκη θεσμικής θωράκισης, λογοδοσίας και αμοιβαίου σεβασμού.
Στη σημερινή εποχή, η δημοκρατία δοκιμάζεται από τη δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς, την παραπληροφόρηση, την πολιτική απαξίωση και την υποχώρηση της ουσιαστικής συμμετοχής των πολιτών. Η προστασία της απαιτεί την υπέρβαση των ατομικών συμφερόντων και των μικροπολιτικών σκοπιμοτήτων.
Η δημοκρατία δεν διατηρείται μόνο με επετείους και ιστορικές αναφορές. Διατηρείται με ενεργούς πολίτες, ανεξάρτητους θεσμούς, ελεύθερη ενημέρωση, σεβασμό των δικαιωμάτων και διαρκή έλεγχο της εξουσίας. Αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη παρακαταθήκη της 24ης Ιουλίου 1974 για το σήμερα.
ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ
Βουλή των Ελλήνων, «Συνταγματική Ιστορία».
Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, «Πτώση Δικτατορίας – Πρώτες Ενέργειες».
Αρχείο ΕΡΤ, «Αποκατάσταση της Δημοκρατίας – 24 Ιουλίου 1974».
Προεδρία της Ελληνικής Δημοκρατίας, ομιλία για την επέτειο της Αποκατάστασης της Δημοκρατίας.
Η Εφημερίδα των Συντακτών, «Ιουλιανά 1965 – 100 μέρες που συγκλόνισαν την Ελλάδα», 15 Ιουλίου 2020.
Athens Voice, «Σαν σήμερα, 24 Ιουλίου 1974: 51 χρόνια από την Αποκατάσταση της Δημοκρατίας», 24 Ιουλίου 2025.
Κάθε άρθρο είναι μια ιδέα που αξίζει να ακουστεί.
Εδώ, οι λέξεις βρίσκουν τον σωστό τους χώρο
Πρόσθεσε μας στο inbox σου!
Κάνε εγγραφή στο Newletter μας & ενημερώσου για εμάς
Ενημερωθείτε για την πολιτική προσωπικών δεδομενων.